Sáng nay lúc ngồi trên tram nghe podcast BBC, mình mới biết Sentimental Value (2025) đã đoạt giải Oscar 2026 ở hạng mục Best International Feature Film. Tình cờ là mình vừa xem bộ phim này cách đây không lâu và luôn muốn viết vài dòng về nó, nhưng mãi đến bây giờ mới có thời gian. Với mình, Sentimental Value là một trong những bộ phim đẹp nhất mà mình đã xem trong vài năm trở lại đây. Câu chuyện về sự kết nối trong gia đình, về những nỗi đau truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, cứ quanh quẩn trong tâm trí mình rất lâu sau khi phim kết thúc.
Cốt truyện
Phim xoay quanh mối quan hệ căng thẳng giữa Nora Borg – một nữ diễn viên kịch sân khấu, và cha cô, ông Gustav Borg, một đạo diễn điện ảnh. Gustav quay lại cuộc sống của Nora sau khi mẹ cô – cũng là vợ cũ của ông – qua đời. Gustav muốn Nora đóng vai chính trong bộ phim điện ảnh sắp tới, có lẽ cũng là bộ phim cuối cùng của ông, nhưng khi ông đưa kịch bản cho cô, cô từ chối và bỏ đi. Nora ghét Gustav. Khi còn nhỏ, cha mẹ thường xuyên cãi nhau. Sau khi ly hôn, Gustav rời đi và luôn vắng mặt trong suốt thời thơ ấu của Nora. Những tổn thương thuở nhỏ đeo bám Nora đến tận khi trưởng thành, khiến cô vật lộn với căn bệnh trầm cảm. Tự nhìn nhận mình là một con người đầy thương tổn, Nora không đủ dũng khí để bước vào một mối quan hệ lâu dài, lập gia đình, sống một đời hạnh phúc.
Suốt bộ phim, giọng thuyết minh chậm rãi dẫn người xem đi qua nhiều thế hệ của gia đình Borg. Căn phòng nơi ông cố của Nora qua đời cũng chính là căn phòng bà ngoại cô ra đời, và sau này lại trở thành phòng ngủ của cha mẹ cô. Trong một bài tập nhỏ khi học lớp sáu, Nora được yêu cầu viết một bài văn như thể mình là một đồ vật. Cô đã chọn chính ngôi nhà của mình. Và xuyên suốt bộ phim, ngôi nhà ấy quả thực được quay như thể nó có ý thức riêng. Người xem có cảm giác nó sống, có ký ức, và có những câu chuyện để kể – nếu ta chịu lắng nghe. Điều này gợi nhớ đến cảnh Gustav dẫn Rachel Kemp xem căn phòng nơi mẹ ông đã tự tử. Ông nói với Rachel rằng chiếc ghế cô đang ngồi chính là chiếc ghế mẹ ông dùng trong ngày định mệnh ấy, dù thực chất nó chỉ là một chiếc ghế IKEA bình thường. Rachel lập tức bật dậy khỏi ghế, hoảng hốt trước khi câu chuyện trong quá khứ được vén màn.
Theo giọng kể đều đều ấy, chúng ta biết về Karen, mẹ của Gustav, người đã trải qua hai năm trong trại tra tấn của Đức Quốc xã vì phản đối chiến tranh. Chúng ta biết Gustav sinh vào năm 1951, biết rằng Karen chưa bao giờ hoàn toàn hồi phục sau chấn thương ở trại. Và sau đó, bà lặng lẽ kết liễu đời mình khi Gustav còn rất nhỏ. Dù không biểu lộ ra bên ngoài, cái chết của mẹ đã để lại trong Gustav những tổn thương sâu sắc. Giống như Nora, nó huỷ hoại hoàn toàn khả năng tạo dựng các mối quan hệ ổn định, khả năng giao tiếp và cả vai trò làm cha của Gustav.
Giao tiếp qua “ngôn ngữ” chung
Điều đáng chú ý là cả hai cha con đều tìm đến nghệ thuật như một phương tiện để khám phá và thể hiện bản thân. Nhưng ngoài đời thực, Nora và Gustav lại không biết cách diễn đạt cảm xúc của mình. Những điều họ muốn nói cứ dồn nén trong lòng suốt nhiều năm.
Có nhiều cảnh trong phim, khi Gustav cố gắng ngồi xuống nói chuyện với Nora. Nhưng chính ông cũng biết rằng nói chuyện với cô là vô ích, bởi những điều ông muốn nói không thể nào truyền đạt chỉ bằng một cuộc trò chuyện đơn giản. Có lẽ đó chính là lý do ông viết kịch bản và muốn Nora đóng vai chính. Là một người cha và một nhà làm phim, ông biết rằng ngoài ngôn ngữ điện ảnh, mình không còn cách nào tốt hơn để giao tiếp với con gái.
Chỉ khi Nora đọc kịch bản, cô mới hoàn toàn hiểu những gì cha mình muốn nói.
Ở gần cuối phim, khi Nora cuối cùng cũng đồng ý đọc kịch bản của Gustav, cô choáng váng khi nhận ra nó giống đến kỳ lạ với nhiều trải nghiệm trong đời mình. Một phân cảnh trong kịch bản – rõ ràng lấy cảm hứng từ vụ tự tử của mẹ Gustav – lại phản chiếu gần như chính xác việc Nora từng cố gắng kết liễu đời mình, điều mà cô chưa từng kể với cha. Quyển kịch bản ấy cũng đồng thời giúp Nora nhận ra rằng: cô và cha mình kỳ thực rất giống nhau.
Phương thuốc chữa lành
Cả Gustav và Nora đều là những đứa con mang trong mình những tổn thương, sống lay lắt suốt quãng đời còn lại. Vậy để chữa lành nỗi đau ấy, phương thuốc là gì?
Dù Sentiment Value không nói rõ, nhưng nếu coi kỹ, bạn sẽ thấy điều đó được cài cắm trong rất nhiều chi tiết xuyên suốt phim.
(1) Ở đầu phim, khi người dẫn chuyện nói về âm thanh cãi nhau do cha mẹ Nora tạo ra và ngôi nhà – một vật thể được nhân hoá – nhớ âm thanh của Gustav khi ông rời đi: “Nhưng thứ mà ngôi nhà ghét hơn cả tiếng ồn, là sự im lặng.”
(2) Mẹ của Nora là nhà trị liệu tâm lý. Công việc của bà là gì? Lắng nghe. Một phân cảnh giữa phim, Nora lúc nhỏ đã nghe hết buổi trị liệu của mẹ qua chiếc bếp lò ở tầng trên.
(3) Khi Nora lên sân khấu cho buổi công diễn đầu tiên, lời cô hét ra là: “Nghe!”
(4) Trong một đoạn hồi tưởng của Gustav, mẹ cho ông xem một chiếc radio, họ cùng nghe.
(5) Trong một hồi tưởng khác: dì Gustav tiệc tùng ở nhà, khi hàng xóm phàn nàn về tiếng ồn, họ bật âm lượng lên, vì tin rằng hàng xóm đã mách mẹ Gustav về kháng chiến với Đức Quốc xã.
(6) Khi Rachel thay đổi accent khi đọc thoại, Gustav nói: “Cô không làm sai gì cả. Cái sai duy nhất chỉ là không lắng nghe mà thôi.”
Tất cả những chi tiết ấy dần dẫn đến cùng một thông điệp: để chữa lành những chấn thương truyền qua nhiều thế hệ, chúng ta phải học cách lắng nghe. Lắng nghe nguyện vọng và tâm ý từ những người thân thiết nhất với mình: cha mẹ, anh chị em, ông bà, và cả tổ tiên.
Điều này được thể hiện rất rõ khi Agnes – em gái Nora, đọc về những gì Đức Quốc xã làm với bà ngoại. Đây là bước ngoặt khiến cô dần tha thứ cho người cha Gustav, vì cô nhận ra nỗi đau sâu sắc mà gia đình trải qua, dẫn đến sự đồng cảm với cha, thể hiện bằng cái ôm sau đó.
Khi Nora đọc kịch bản của cha, mọi thứ cũng trở nên rõ ràng hơn với cô. Cô nhận ra mình giống cha như thế nào – và nhận ra rằng những tổn thương của bà nội đã truyền sang cha, rồi từ cha sang chính cô. Đó chính là một dạng chấn thương truyền qua nhiều thế hệ – điều mà tâm lý học gọi là intergenerational trauma.
Một tuổi thơ, hai số phận
Phân cách khiến mình xúc động nhất có lẽ là khi Nora hỏi Agnes: “Tại sao tuổi thơ của chúng ta không huỷ hoại cuộc đời em? Em vẫn có thể có một gia đình của riêng mình.”
Agnes đã đáp: “Vì có sự khác biệt rất lớn trong cách mà chúng ta trưởng thành. Em có chị. Em biết chị cho rằng bản thân không có khả năng yêu thương, nhưng chị đã ở đó vì em. Chị đã gội đầu, chải tóc cho em, và đưa em đến trường. Và em đã cảm thấy an toàn“.
Mình đã bật khóc khi xem đoạn này, phần vì mình cũng sinh ra trong một gia đình thiếu sự giao tiếp và thấu hiểu, và mình cũng có một người chị gái.
Lớn lên trong những trận cãi vả, thiếu vắng sự quan tâm của cha mẹ, cùng đi qua một tuổi thơ đầy tổn thương, nhưng không phải ai cũng bị huỷ hoại theo cùng một cách. Agnes “không ổn” hơn vì hoàn cảnh, mà vì cô có một điểm tựa, đó là Nora. Những hành động rất nhỏ của Nora đã mang lại cho Agnes cảm giác an toàn, thứ đóng vai trò quyết định trong việc một người có thể trưởng thành một cách lành mạnh hay không.
Điều khiến cảnh này đau nhất nằm ở chỗ Nora luôn tin rằng mình không biết yêu thương, rằng bản thân bị “hỏng”, nhưng thực tế chính cô lại là chốn an toàn cho cô em gái bé bỏng. Nghịch lý là: người đã cứu được Agnes, lại chưa từng được cứu, hay nói cách khác là mở lòng để được cứu.
Lắng nghe và thấu cảm
Chủ đề mà Sentimental Value thực sự muốn nói đến chính là khả năng lắng nghe và thấu cảm trước những vết thương trong gia đình. Mà phân cảnh tiêu biểu nhất cho điều này chính là khoảnh khắc cuối phim, khi ánh mắt hai cha con Gustav và Nora giao nhau. Không có một câu thoại nào, nhưng Nora, Gustav và cả khán giả đều hiểu chính xác điều được truyền tải.
Mình nghĩ rằng ai trong chúng ta cũng từng trải qua cảm giác muốn nói với ai đó một điều gì đó rất quan trọng, nhưng lại không thể nói ra, bởi lời nói không đủ để diễn tả hết sự phức tạp hay cường độ của cảm xúc. Vậy nên, đôi khi điều quan trọng không phải là nghe từng câu chữ, mà là lắng nghe điều mà người kia thực sự muốn truyền đạt.
Điều này khiến mình nhớ đến podcast 《思文，败类》 mà hôm nọ mình từng giới thiệu với mọi người. Trong một tập, bạn host đã nói rằng: cách tốt nhất để học cách yêu một người khác, chính là học cách lắng nghe.
Kết
Sentiment Value không chỉ là một bộ phim về chấn thương gia đình, mà còn là một lời nhắc nhở rất khẽ, rằng sự chữa lành luôn bắt đầu từ những điều nhỏ bé nhất: một người ở lại, một người lắng nghe, một người khiến ta có cảm giác an toàn. Đôi khi để phá vỡ một chu kỳ tổn thương kéo dài qua nhiều thế hệ, điều cần nhất chỉ là sự kết nối chân thành giữa những con người với nhau. Khi những điều muốn nói đều đã được hiểu theo cách trọn vẹn nhất, ngôn từ dường như cũng không cần thiết nữa.
Đánh giá: 9/10.
